Azərbaycan iqtisadiyyatında son illər özünü qabarıq büruzə verən təzadlı bir vəziyyət daha çox diqqət çəkir. Belə ki, ölkədə ixrac göstəriciləri yüksəlir, qeyri-neft sektoru genişlənir, lakin daxili bazarda qiymətlər sabitləşmir, əksinə, gündəlik istehlak məhsullarında bahalaşma daha kəskin hiss olunur. Bu ziddiyyət cəmiyyətin həssas təbəqələrində narahatlıq doğurur və eyni zamanda, iqtisadi siyasətin prioritetləri ilə bağlı ciddi müzakirələrə gətirib çıxarır. Çünki respublika iqtisadiyyatında inkişaf təkcə ixrac rəqəmləri ilə deyil, həm də daxili bazarda tələbatın dolğun ödənilməsi ilə ölçülür.
İdxaldan asılılıq və “xərc inflyasiyası”
Bu ilin ilk rübündə ölkənin qeyri-neft ixracı 11,7 faiz artaraq 862 milyon dollara çatması, qida ixracının isə 25,1 faiz çoxalaraq 281 milyon dollara yüksəlməsi rəsmi statistikada müsbət dinamika kimi qiymətləndirilir. Bu artım həm kənd təsərrüfatı, həm də emal sənayesində müəyyən irəliləyişlərə nail olduğunu göstərir. Xüsusilə qida ixracındakı artım ilk baxışdan daxili istehsalın güclənməsi kimi nəzərə çarpır.
Lakin ixracın artması daxili bazar qiymətlərinin ucuzlaşmasına təsir göstərməsi anlamına gəlmir. Əksinə, müəyyən hallarda ixracın yüksəlməsi daxili bazarda təklifin azalmasına, məhsulun ölkə daxilində çatışmazlığına və qiymətlərin yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Yəni istehsal eyni tempdə artmırsa və daxili bazarın tələbatı tam ödənmirsə, deməli, ixrac daxili qiymətləri aşağı salmaq əvəzinə daha da artıran amilə çevrilir.
Burada “xərc inflyasiyası” anlayışı ön plana çıxır. Bu inflyasiya növü istehlakçı tələbatının artması ilə deyil, istehsal xərclərinin yüksəlməsi ilə bağlıdır. Respublikada ərzaq məhsullarının, un və yağ istehsalının belə müəyyən komponentləri xaricdən asılı olduğundan dünya bazarındakı qiymət dəyişiklikləri və logistika xərcləri birbaşa daxili bazara ötürülür. Məsələn, kənd təsərrüfatında istifadə olunan toxum, gübrə, yem, pestisid və texniki avadanlıqların böyük hissəsi idxal hesabına təmin edilir. Əgər manatın məzənnəsi sabit qalsa belə, dünya bazarında qiymət artımı və daşınma xərcləri yenə də daxili istehsalın bahalaşmasına gətirib çıxarır.
Azərbaycanda son illər aqrar sektorda istehsalın artması məqsədilə bir sıra mühüm proqramlar həyata keçirilir. Subsidiyalar genişləndirilir, fermerlərə dəstək proqramı həyata keçirilir, yeni əkin sahələri istifadəyə verilir, suvarma infrastrukturu yenilənir. Lakin buna baxmayaraq, yerli istehsalın daxili tələbatı tam ödəmək qabiliyyəti hələ də məhdud qalır.
Mütəxəssislərin fikrincə, narahatlıq doğuran bu məsələnin bir neçə səbəbi var. Birincisi, kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq hələ də arzu olunan səviyyədə deyil. Eyni sahədən daha çox məhsul əldə etmək üçün müasir texnologiya, düzgün aqrotexniki yanaşma və keyfiyyətli toxum bazası tələb olunur. İkincisi, istehsalın strukturunda balans probleminin həllinə ciddi yanaşılmır. Belə ki, bəzi məhsullar üzrə artım müşahidə olunsa da, strateji malların bir hissəsində hələ də idxal üstünlük təşkil edir. Üçüncüsü isə mövsümi istehsal modeli daxili bazarda qiymət sabitliyini pozur. Belə ki, məhsul yığımı dövründə qiymətlər enir, mövsüm bitdikdən sonra isə bazarda təklif azalır və qiymətlər sürətlə yüksəlir. Bu amillər göstərir ki, daxili bazarda sabit qiymət formalaşdırmaq üçün təkcə istehsal artımı kifayət etmir, həm də həmin istehsalın idarə olunması, saxlanılması və bazara düzgün çıxarılması həssas şərtlər sırasında yer alır.
Azərbaycanda ixrac imkanlarının genişlənməsi fermerlər üçün iqtisadi baxımdan daha cəlbedici şərait yaradır. Çünki xarici bazarda bəzən daha yüksək qiymət təklif olunur. Nəticədə istehsalçı məhsulunu daxili bazara deyil, ixraca yönəltməyə çalışır. Əslində, bu, normal bazar davranışıdır. İstehsalçı üçün əsas məqsəd gəlir əldə etməkdir. Dövlət ixracı stimullaşdırdıqda və xarici bazar daha gəlirli olduqda, daxili bazarda məhsul təklifi azalır. Belə halda isə qiymət artır. Bununla da ixracın artması daxili qiymətlərdə əlavə yüksəliş dalğası yaradır. Bu mexanizm, xüsusilə, tərəvəz, meyvə, kartof, soğan, pomidor, eləcə də bəzi emal məhsullarında özünü daha çox göstərir.
Fikrət YUSİFOV,
iqtisad elmləri doktoru, professor
Real sektorda ixracın həcminin artığı bir şəraitdə yerli bazarda qiymətlərin sabitləşməməsi, əksinə, bir qayda olaraq davamlı şəkildə yüksəlməsi nə ilə bağlıdır? Sualın cavabı ilə bağlı əvvəlcə onu xatırladım ki, ölkədə həm yerli istehsal, həm də idxal məhsulları üzərində ciddi inhisarçılıq fəaliyyəti ciddi narahatlıq doğurur. İnhisarçılar ötən illərlə müqayisədə öz fəaliyyətlərini xeyli “təkmilləşdiriblər”. İndi heç kim kiməsə demir ki, “sən məhsulu monopolistdən icazə almadan gətirə bilməzsən”. Lakin bu işi “özbaşına” həyata keçirən həmin inhisarçılar özlərinin eyniadlı mallarının qiymətlərini aşağı salmaqla elə bir şərait yaradırlar ki, adam ziyan etsə belə, gətirdiyi məhsulu o şəxslərə, yaxud şirkətlərə təhvil vermək məcburiyyətində qalır. Ölkədə inhisarçıların yeni “modeli” məhz belə işləyir.
Yerli istehsalın ixracyönlü payının artması yaxşı haldır. Lakin ixrac üçün nəzərdə tutulan məhsullar onu istehsal edənlərə daha çox mənfəət gətirdiyindən, həmin malların böyük bir hissəsi daxili bazara deyil, xarici ölkələrin satış nöqtələrinə yönəldilir. Bununla da istehsalın artmasına baxmayaraq, onun yerli bazara təsiri ya olmur, ya da çox zəif hiss edilir.
Digər tərəfdən cari ilin ilk rübündə kənd təsərrüfatında ümumi daxili məhsulun həcmi cəmi 1,1 faiz artıb ki, bu da çox aşağı bir göstəricidir. Ötən ilin birinci rübü ilə müqayisədə ölkədə dənli və dənli paxlalı bitkilərin istehsalı 2,4 faiz, kartof istehsalı 7,4 faiz, tərəvəz istehsalı 9,2 faiz, bostan bitkilərinin istehsalı 11,3 faiz azalıb. Müqayisə aparılan dövrdə iribuynuzlu və xırdabuynuzlu mal-qaranın sayında da 1 faiz ətrafında azalmalar qeydə alınıb. Bütün bu sadalanan hallar və konkret göstəricilər sonda yerli bazarlarda qiymətlərin sabitləşməsini çətinləşdirir.
Vaqif BAYRAMOV
XQ
Yazının mənbəyi
3 dəq. oxu
